MENNTASTOFNANIR OG ÓLÖGLEGT NIÐURHAL

Mikil aukning á svokölluðum skiptiskráarforritum (P2P) á netinu þar sem skipst er á skrám á tölvutæku formi hefur valdið rétthöfum efnis auknum áhyggjum og mál tengd þessu vandamáli fá sífellt meiri athygli í fjölmiðlum. Þó svo að menn deili um hvort P2P forrit á borð við DC++, KaZaA, Gnutella, eDonkey og Bit Torrent séu lögleg, þá leikur engin vafi á því að stærstur hluti þeirra skráa sem fara í gegnum slík forrit eru tónlistar-, kvikmynda-, tölvuleikja- og hugbúnaðarskrár sem rétthafar hafa ekki veitt leyfi fyrir og eru því ólöglegar og gróft brot á höfundarréttarlögum.

Rannsóknir erlendis sýna svo ekki verði um villst að menntastofnanir, sérstaklega menntaskólar og háskólar eru oft á tíðum notaðir til þess að skiptast á ólöglegum tónlistar- og myndefnaskrám þar sem þeir bjóða oftast upp á öflug tölvuver og háa bandbreidd.

Tölvuver og tölvunet menntastofnanna er sett upp í þeim tilgangi að nemendur og starfsfólk geti nýtt sér nútíma samskiptatækni í menntunarlegum tilgangi. Þar sem mikið af þeim skrám sem fara í gegnum P2P forrit á netum menntastofnanna geta verið ólöglegar getur það stórlega bitnað á lögmætri notkun slíkra neta (t.d. með minnkandi hraða, auknum vírussmiti o.þ.h) og fellur alls ekki að tilgangi og markmiðum menntastofnana. Þess fyrir utan skaðar ólögmæt dreifing á slíku efni þúsundir íslendinga sem beint, eða óbeint starfa við framleiðslu, dreifingu eða sölu á hugverkum hér á landi (þ.m.t. höfundar efnis, flytjendur, starfsfólk kvikmyndahúsa, starfsfólk sjónvarpsstöðva og starfsfólk myndbandaleiga svo nokkur dæmi séu nefnd).

Rétt eins og ætlast er til að heimilda sé getið við ritgerða og verkefnasmíð svo ekki sé brotið á réttmætum höfundi texta ætti einnig að vera ætlast til að önnur hugverk séu meðhöndluð með réttmætum hætti.

Reynsla í Bandaríkjunum (og víðar) hefur sýnt að háskólar og aðrar menntastofnanir geta minnkað mjög misnotkun á höfundarvernduðu efni á menntanetum með fyrirbyggjandi aðgerðum. Til að slíkar aðgerðir nái fram að ganga þarf þó að 1) marka skýra stefnu í þessum málum innan stofnunarinnar, 2) skilgreina hvað telst brot og hvað ekki og 3) miðla stefnu vel til nemenda og starfsfólks stofnunarinnar. Hér á eftir verða kynntar nokkrar hugmyndir að aðgerðum sem við hvetjum menntastofnanir að skoða gaumgæfilega og framfylgja þar sem við á. Bent skal á að vera getur að engin ein leið sé heppilegri en önnur í þessum málum, en einhver blanda af öllu neðangreindu er líklegust til að skila tilætluðum árangri.

· Fræðsla. Að fræða nemendur og starfsfólk er mjög mikilvægur þáttur í að fyrirbyggja misnotkun á höfundarréttarvernduðu efni og að búa til löglegan og siðfræðilegan grunn um notkun á slíku efni. Sú fræðsla getur farið fram á margvíslegan hátt en skólar í Bandaríkjunum hafa t.d. notað eftirfarandi:

o Hægt er að láta nemendur skrifa undir sérstakar reglur sem settar eru af skólanum (code of conduct) áður en þeir fá aðgang að tölvum eða tölvuneti skólans. Þetta getur einnig verið form sem fyllt er út á innra neti stofnunarinnar.

o Hægt er að senda upplýsingar og fræðsluefni beint til nemenda í gegnum tölvupóst, fréttablað eða með öðrum samskiptaleiðum sem notaðar eru innan menntastofnanna.

Dæmi um reglur sem University of Wisconsin hefur sett sínum nemendum er að finna hér. Þar kemur fram hvernig skal meðhöndla rafrænar auðlindir innan veggja skólans samkvæmt stefnu skólans.

· Tæknilegar netlausnir. Menntastofnanir hafa aukið mjög notkun á forritum og öðrum hugbúnaði til að hafa betur stjórn á umferð um tölvunet þeirra. Þó svo að mjög misjafnt sé á milli skóla (og landa) hversu mikil afskipti eru höfð af umferð um net skóla, hefur það aukist mjög að skólar hafi afskipti af slíku. Dæmi eru um að álag á tölvunetum hafi minnkað um meira en 75% með aðgerðum sem komu í veg fyrir niðurhal á ólögmætu efni. Dæmi um notkun slíkra forrita eru:

o Hægt er að stilla eldveggi þannig að aðilar á skólanetum geta ekki nýtt sér P2P forrit til þess að sækja (eða senda) efni.

o Dæmi eru um að skólar setji upp hugbúnað sem sjálfvirkt leitar eftir P2P forritum og lokar tímabundnum aðgangi á þá sem slík forrit hafa á sínum vélum.

o Hægt er að nýta sér forrit sem leita sérstaklega eftir þeim sem nota óvenju háa bandvídd.

o Hægt er að loka tengingu á notendur sem hafa verið uppvísir af því að misnota höfundarréttarverndað efni á neti stofnunarinnar.

Hér má finna lista og upplýsingar yfir hugbúnað sem hægt er að nota til þess að stýra netumferð

- Reglur / stefna. Þó svo að flestar menntastofnanir hafi einhverskonar reglur um notkun á tölvum skólans og meðhöndlun á höfundarréttarvernduðu efni þarf oft að uppfæra slíkar reglur þannig að þær taki mið af ólöglegri dreifingu á tölvutæku formi (t.d. P2P forritum). Nauðsynlegt getur verið að setja stefnu í svona málum og tryggja að reglur skólans séu í takt við stefnuna. Þá þurfa slíkar reglur að vera mjög sýnilegar þeim sem netið nota og rækilegar kynntar nýjum aðilum. Gott dæmi um slíkar reglur sem Harvard háskólinn hefur sett sér er að finna hér.

- Framkvæmd og refsing. Það er til lítils að setja fram reglur eða viðmið ef ekki er farið eftir þeim. Refsing fyrir brot á slíkum reglum þurfa að vera skýr. Samkvæmt lögum um rafræn viðskipti getur eigandi nets verið ábyrgur fyrir lögbrotum sem framin eru á netinu, sé málið tilkynnt til þeirra án þess að þeir bregðist við. Það getur því skipt menntastofnanir miklu máli að við þessu vandamáli sé brugðist, ekki síst vegna ímynd stofnunarinnar komist slík mál í hámæli. Misjafnt er hvernig, eða hversu miklum refsingum skólar veita við brot á reglum en algengt er að lokað sé á aðgang viðkomandi að netinu í einhvern tíma, jafnvel endanlega ef aðili gerist sekur oftar en einu sinni. Þá eru dæmi um að nemendur séu kærðir til lögreglu ef þeir verða uppvísir af slíkum brotum innan menntastofnunar en að slíkum málum vinna menntastofnanir og samtök rétthafa oft í sameiningu.

- Löglegar leiðir. Kannski ein besta leiðin til að koma í veg fyrir ólöglega dreifingu á höfundarréttarvernduðu efni er að bjóða upp á löglega leið. Sífellt aukast mögulegar að sækja sér tónlist með löglegri leið erlendis og hér á landi hefur www.tonlist.is sýnt og sannað að slíkar þjónustur eru komnar til að vera. Erlendis hafa sumar menntastofnanir gert samninga við rétthafa efnis (eða veitur sem hafa samninga við rétthafa efnis) um aðgang allra nemenda af ákveðnu efni.

- Miðlun upplýsinga. Stefna skóla og annarra menntastofnana gagnvart efni sem verndað er af höfundarrétti, sem og reglur um notkun á slíku efni og viðurlög við misnotkun þurfa að vera vel miðlaðar til nemenda og starfsfólks til að hafa áhrif. Menntastofnanir geta birt slíkar reglur á heimasíðum sínum, eða vísað í þau með tölvupósti, fréttablaði eða öðrum leiðum. Opin umræða um málið, hvort sem er á spjallsíðum, fréttablöðum, námstefnum eða á göngum skólanna auka meðvitund og virðingu fyrir málefninu.

Við hvetjum yfirmenn menntastofnana (og yfirmenn tölvuneta innan menntastofnana) að kynna sér innihald skýrslunnar og innleiða þær breytingar sem þurfa þykir til að koma í veg fyrir lögbrot innan skólaveggja og mögulega skaðabótaskyldu á hendur stofnuninni. Myndrétthafar (kvikmyndir, sjónvarp og tölvuleikir) og tónlistarrétthafar eru tilbúnir að aðstoða skólayfirvöld eins og mögulegt er.

	Hvernig horfir þú á kvikmyndir?
	Kaupi DVD VoD Kvikmyndahúsi Fer á leigu Sæki á jafningjaneti Sjónvarpsstöð